محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني
137
تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )
زفت بحرى شبيه بقطران وسياه وسيال واز زمين مثل نفط حاصل مىشود وصنف سيال قير است وكشتى را به آن استحكام ميدهند وداخل مراهم ميكنند وبهترين أو صاف ونرم است در سيم گرم وخشك ومحلل مفاصل وجهة عرق النسأ وفالج وجذام والتيام اعضاى شكسته نافع وقدر شربتش از يك درهم تا دو درهم ومضر شش ومصلحش كثير أو بدلش قطران وگويند جاوشير وسقز است زقوم از أشجار است وحجازى وشامى مىباشد حجازي أو بقدر قامتى وبرگش از برگ أنار عريضتر وبا تشريف وگلش در أطراف شاخهاى أو بهينة يا سمين وزرد وثمرش سياه رنگ وشبيه بهليله ودر جوف أو دانهء مثل گنجد وأين نوعرا برگ وبار تازهء أو جهة جراحات تازه نافع وقوى القبض ورادع است ودرخت نوع شامي بزركتر از حجازي وخاردار وگلش زرد وثمرش از هليله بزركتر ورسيدهء أو شيرين بيمزه وبا عفوصه ومغثى است ودر دويم گرم وخشك ومحلل رياح وجالى ورافع آثار وقدر شربتش تا پنج مثقال است وروغن تخم أو با اندك تخدير ومحلل رياح مفاصل ومواد بلغمى واخلاط وغليظه ومسهل أو ورافع تند وسپرز وجهة فالج ونقرس وأمثال أو شربا وضماد أو نافع ومصدع محرور وسياه كنندهء جلد ومصلحش شير تازه وقدر شربتش چهار قيراظ وبدلش نفظ است زقال اسم فارسي قرانياست واو ثمر درختيست بقدر زيتون وياقوتى رنگ وبعد از خشكى سياه مىشود وترش وبا اندك عفوصته وقبض سرد مايل باعتدال وجهة اسهال وقرحهء امعأ وتقوية آن وتسكين عطش والتهاب معده وغليان خون وصفرا أو منع صعود بخارات بدماغ نافع ومضر سينه ومصلحش شكر است وثمر خشك نارسيدهء أو كه سبز باشد جهة أو رام وقروح بغايت مؤثر وخاكستر برگ أو جهة رفع آثار مفيد است ومؤلف مالايسع قراقاطرا اشتباه بز قال نموده ودر انبر باريس وقالر ابيان نموده ونايب مناب زرشك دانسته است وظاهرا قراقاط بانبر باريس أشبه باشد زقاط اسم بربرى حب الزلم است زلابيه به فارسي حلواى زلبيا نامند مولد خلط صالح وسريع الهضم وبغابت مسمن نجيف ومقوى كرده وجهة رطبوه شش وسرفه نافع ومسدد ومتصلحش سكنجبين وأنار زلايف الملوك نوعي از ابرونست كه حي العالم باشد وبه فارسي زلف عروسان نامند زلفج اسم عربى بهش است زلو اسم فارسي علق است زماده الراعي اذان الغز است زمور اسم فارسي زفت يا بس است ودرد كك ومغسول أو را از مور لاكى نامند ومستعمل زرگر انست ودر احتباس حيض بيعديل است وقدر يك مثقال أو با زردهء تخم نيمبرشت از مجرباتست زموم از أسامي زيبق است زمج به فارسي چرغ وبتركى أو تلكو نامند واز جملهء سباع طيور است گوشت أو بسيار كرم وجهة ضعف دل طبيعي وخفقان عارضى وزهرهء أو جهة غشاوة وظلمت بصر مجرب وسركين أو جهة گلف ورفع آثار مجربست زمرد از كان طلا وغيره أو نيز بهم رسد واقسام مىباشد يكى ذبا بيست يعنى در رنگ شبيه بذباب سبز نه آنكه بر حامل أو مگس نشيند وآن بغايت صاف وآبدار مىباشد وآبش متموج ورقصان ويكيرا ريحانى نامند كه در رنگ شبيه بريحانست ومشهور بزمر نو است ويكيرا فستقى گويند كه در سبزى بسياهى زند وزمرد كهنه نامند ويكيرا صابونى گويند وآنسبز يست كه به سفيدى زند وبعضى اين قسم را از جنس زبرجد دانستهاند مجموع أو در دويم سرد ودر سيم خشك وقوتش هميشه باقي است ومقوى دل وجوهر روح وترياق زهر هوام ومفرح ورافع هموم وخفقان وجذام واسهال وموى وقاطع نزف الدم ومدر بول ومفتت حصاة وجهة يرقان وضعف معده وجگر واستسقاء نافع واكتحال أو جهة تقوية بصر وسبل وطلاى أو جهة سعفه وقروح خبيثه مجرب ونگاه كردن أو رفع كلال بصر وانگشترى أو جهة منع حدوث صرع در شخصي كه مصروع نباشد مؤثر وچون خاتم طلا باشد جهة رفع طاعون وتعليق أو مبطل سحر است وچون يك مثقال أو را انگشترى ممزوج از طلا ونقره كه بالمناصفه دو مثقال باشد نصب نمايند در طالع ميزان وآفتاب در برج هوائى باشد جهة قبول دلها وهيبة در نظرها وقضاى حاجت مجرب دانستهاند وگويند چون بطعام زهر دار رسد عرق كند وگويند حامل أو شكى روزى نميكشد وگويند چون أفعى را نظر بر أو افتد كور شود وقدر شربتش در رفع سموم يكدانگ وبدلش زبر جد است زنجبيله بلغة مصر واسكندريه فتايل الرهيانرا نامند زند بلغة شام اسم غار است زنجرف زنجفر است ونجار الحديد زعفران الحديد است زنطاخ قسمس از حلزون بريست كه در أشجار وبقول مىباشد بقدر باقلائيست غير آنچيز است كه در ديلم صندل كاچول نامند ودر حلزون مذكور شد زنجبيل العجم وزنجبيل فارسي اشتر غاز است زنجبيل شامي وزنجبيل بلدي راسن است زنبوع اسم فارسي استنبوب است زنكار اسم فارسي زنجار است زنجار محرود وزنجار دودى از اقسام زنجار مصنوعند زن دو سر است زنبق اصفر گويند ياسمين زرد است زنجزه بلغة أصفهان صرصر را نامند زنجبيل بيخى است معروف وگياه أو شبيه بگياهه شقاقل واز آن بسيار كوچكتر وبيگل وبيثمر ودر مازندران نيز